अहमदाबाद : विमान अपघातानंतर त्याचे कारण शोधण्यात ‘ब्लॅक बॉक्स’ची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. हे उपकरण विमानाच्या प्रत्येक महत्त्वाच्या माहितीची नोंद ठेवते आणि अपघाताच्या वेळी काय घडले हे समजून घेण्यासाठी तपासकर्त्यांना अमूल्य मदत करते. ‘ब्लॅक बॉक्स’ असे नाव असले तरी, त्याचा रंग प्रत्यक्षात तेजस्वी नारंगी असतो, जेणेकरून अपघात स्थळी तो सहजपणे शोधता यावा.
ब्लॅक बॉक्सचे दोन मुख्य भाग:
● कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR): हा कॉकपिटमधील आवाज रेकॉर्ड करतो. यामध्ये पायलट आणि सह-पायलट यांच्यातील संभाषण, एअर ट्रॅफिक कंट्रोल (ATC) सोबतचे बोलणे, केबिनमधील इतर आवाज (उदा. अलार्म, स्विच दाबल्याचे आवाज, इंजिनचे आवाज) इत्यादींचा समावेश असतो. अपघातापूर्वी शेवटच्या क्षणी पायलट काय बोलत होते, त्यांना काही धोक्याची सूचना मिळाली होती का, हे CVR च्या मदतीने समजते.
● फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR):
हा विमानाशी संबंधित तांत्रिक डेटाची नोंद ठेवतो. यामध्ये विमानाचा वेग, उंची, दिशा, इंजिनची स्थिती, इंधनाचा वापर, विमानाची नियंत्रण प्रणाली आणि इतर अनेक तांत्रिक मापदंडांची माहिती सतत रेकॉर्ड केली जाते. हे सर्व डेटा पॉईंट्स अपघाताच्या वेळी विमानाची स्थिती काय होती, कोणता बिघाड झाला होता किंवा कोणत्या प्रणालीने काम करणे थांबवले होते, हे दर्शवतात.
● ब्लॅक बॉक्सचे कार्य:
ब्लॅक बॉक्स अत्यंत मजबूत धातूंपासून (उदा. टायटॅनियम) बनलेला असतो, जेणेकरून तो भीषण आग, पाणी आणि जोरदार आदळ सहन करू शकेल. तो सहसा विमानाच्या मागील बाजूस ठेवला जातो, कारण अपघातात विमानाचा हा भाग इतर भागांपेक्षा जास्त सुरक्षित राहण्याची शक्यता असते. यामध्ये असलेली मेमरी चिप अनेक तासांचा डेटा रेकॉर्ड करते आणि जुना डेटा आपोआप नवीन डेटाने ओव्हरराईट होतो. अपघातानंतर, ब्लॅक बॉक्स शोधणे हे बचाव पथकाचे सर्वात महत्त्वाचे काम असते. जर विमान पाण्यात कोसळले असेल, तर ब्लॅक बॉक्समध्ये एक बिकन (beacon) असतो जो ३० ते ९० दिवसांपर्यंत अल्ट्रासाउंड सिग्नल पाठवतो, ज्यामुळे त्याचा शोध घेणे सोपे होते. ब्लॅक बॉक्स सापडल्यानंतर, त्यातील डेटा विशेष प्रयोगशाळेत काढला जातो आणि त्याचे विश्लेषण केले जाते. या विश्लेषणातून अपघाताचे नेमके कारण, मानवी चूक होती की तांत्रिक बिघाड, हे स्पष्ट होते. यामुळे भविष्यात असे अपघात टाळण्यासाठी महत्त्वाचे धडे मिळतात.
Leave a Reply