भारतीय अंतराळ क्षेत्राच्या तेजस्वी इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण नावलौकिक असलेले डॉ. के. कस्तुरीरंगन यांच्या निधनाने शोककळा पसरली आहे. प्रचंड बुद्धिमत्ता आणि मृदू स्वभाव यांच्या दुर्मीळ संगमाने सजलेले हे व्यक्तिमत्त्व भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेला (इस्रो) परिवर्तनाच्या सर्वात महत्त्वाच्या टप्प्यावर नेऊन ठेवणारे नेतृत्व होते. त्यांच्या कुशलतेमुळे इस्रोच्या इतिहासात त्यांच्या कार्यकाळात एकही अपयश घडले नाही.
आर्यभट्ट उपग्रहाच्या यशस्वी उड्डाणापासून ग्रह संशोधनाच्या प्रारंभापर्यंतचा त्यांचा प्रवास भारताच्या अंतराळ स्वप्नांची साक्ष देतो. १९९४ ते २००३ या कालावधीत इस्रोच्या अध्यक्षपदावर कार्यरत असताना, त्यांनी संस्थेला प्रयोगात्मक टप्प्यांतून कार्यक्षमतेच्या सर्वोच्च शिखरावर नेले.
इस्रोचे माजी शास्त्रज्ञ डॉ. बी.एन. सुरेश म्हणाले, “त्यांच्या नेतृत्वात सुरू झालेले पीएसएलव्ही, जीएसएलव्ही आणि रिमोट सेन्सिंग उपग्रह यासारखे प्रत्येक प्रकल्प यशाच्या शिखरावर पोहोचले. त्यांच्या काळात कोणतेही अपयश नोंदवले गेले नाही, हीच त्यांच्या दूरदृष्टीची साक्ष आहे.”
डॉ. कस्तुरीरंगन यांच्या नेतृत्वाखाली पीएसएलव्ही हे भारताचे सर्वात विश्वासार्ह प्रक्षेपण यान बनले. त्यांनी भारताचा पहिला समुद्रशास्त्रीय उपग्रह IRS-P4 यशस्वीरित्या अंतराळात प्रक्षिपित केला, तसेच एकाचवेळी अनेक उपग्रह प्रक्षेपित करण्याची क्षमता विकसित केली, ज्यामुळे इस्रोच्या व्यावसायिक वाटचालीला गती मिळाली.
भारतीय रिमोट सेन्सिंग कार्यक्रमाच्या माध्यमातून त्यांनी भारताला जागतिक स्तरावर पृथ्वी निरीक्षण क्षेत्रात अग्रस्थानी नेले. अँट्रिक्स कॉर्पोरेशनचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी इस्रोला व्यावसायिक संधींचे नवीन दरवाजे उघडून दिले. परदेशी भागीदारी वाढवली आणि भारतीय रॉकेट्सवर परदेशी पेलोड प्रक्षेपित करून आर्थिक उत्पन्नाचे नवे स्रोत निर्माण केले.
माजी इस्रो शास्त्रज्ञ बी.आर. गुरुप्रसाद यांनी सांगितले, “कस्तुरीरंगन यांच्या मुळे इस्रोने जागतिक व्यासपीठावर स्वतःची ठळक छाप उमटवली. ‘कस्तुरीरंगन मॅजिक’ ही संज्ञा आजही कार्यरत आहे.”
चांद्रयान-१ आणि अॅस्ट्रोसॅटसारख्या प्रकल्पांना मंजुरी मिळवून त्यांनी भारताच्या अंतराळ मोहिमांसाठी भक्कम पाया रचला. “ते फक्त वैज्ञानिकच नव्हते, तर विलक्षण नेतृत्वक्षमतेचे उदाहरण होते,” असे डॉ. के. सिवन यांनी नमूद केले.
त्यांच्या कार्यकाळात अपयशाचे कोणतेही काळे ढग नव्हते, फक्त प्रगतीचा झगमगता प्रकाश होता. तो इस्रोच्या सुवर्णयुगाचा असाच एक कालखंड होता.
• डॉ. के. सिवन, माजी इस्रो अध्यक्ष : “ते एक असाधारण वैज्ञानिक, दूरदृष्टी संपन्न नेता होते. त्यांनी इस्रोच्या प्रगतीला गती दिली.”
• एस. सोमनाथ, माजी इस्रो अध्यक्ष : “त्यांनी निर्माण केलेल्या पोकळीची भरपाई करणे कठीण आहे. त्यांच्या आठवणींमध्ये आम्ही सहभागी आहोत.”
• डॉ. जितेंद्र सिंग, केंद्रीय मंत्री : “डॉ. कस्तुरीरंगन यांचे इस्रो व भारतीय विज्ञानातील योगदान अविस्मरणीय राहील.”
Leave a Reply